To jedna z najjaśniejszych barokowych rezydencji Warszawy, która świadczy o przepychu szlacheckiej architektury XVIII wieku i dramatycznej historii miasta, pisze warsaw-future.eu. Przez stulecia zmieniał właścicieli, przeznaczenie i funkcje, przetrwał zniszczenia wojenne i odrodził się jako ważne centrum kulturalne i muzealne.
Pierwsi właściciele
W 1720 roku skarbnik koronny Jan Jerzy Przebendowski kupił dla swojego młodszego krewnego, krajczego koronnego Jana Przebendowskiego, zniszczony pałac rodziny Mniszchów. W ciągu kolejnych siedmiu lat na jego miejscu zbudowano nową rezydencję. Twórca projektu, który miał podkreślić nowy status rodziny, jest nieznany. Prawdopodobnie mógł to być Jan Zygmunt Deybel lub nieznany architekt z Wiednia.
Jan Jerzy Przebendowski nie miał syna, więc po jego śmierci w 1729 roku pałac odziedziczyła córka Dorota Henryka. Następnie przeszedł on na własność Piotra Jerzego Przebendowskiego, a później Ignacego Przebendowskiego, który wynajmował budynek dyplomatom. Jednym z najbardziej znanych najemców był ambasador Hiszpanii na dworze Augusta III Pedro Pablo de Bolea, który organizował w pałacu huczne imprezy i maskarady. W 1766 roku Ignacy Przebendowski sprzedał pałac Annie z Łubieńskich Lentowskiej i Konstancji z Łubieńskich Kossowskiej, a w 1768 roku wszystkie prawa do niego przeszły na męża Konstancji, skarbnika koronnego Rocha Kossowskiego.
Historia pałacu w XIX wieku
W pierwszej połowie XIX wieku pałac stopniowo podupadł i stał się wielofunkcyjną kamienicą. Mieściło się tu muzeum figur woskowych, kawiarnia, restauracja, drukarnia „Gazeta Teatralna”, a także Trybunał Handlowy i Urząd Kontroli Służby. W latach 1818-1830 w pałacu mieszkał komendant miasta Michał Lewicki.
Od 1863 roku właścicielem został Jan Zawisza. Pałac przeszedł renowację pod kierownictwem architekta Wojciecha Bobińskiego, a nowy właściciel zgromadził w nim bogate kolekcje archeologiczne. Po śmierci Zawiszy budynek przeszedł na własność jego żony Elżbiety i córki Marii. W 1912 roku pałac nabył książę Janusz Franciszek Radziwiłł, ordynat Ołyki i właściciel pałacu w Nieborowie.
Zniszczenia podczas II wojny światowej
We wrześniu 1939 roku, podczas obrony Warszawy, dzieła sztuki przechowywane w pałacu zostały ewakuowane do Muzeum Narodowego. Jednak podczas Powstania Warszawskiego w 1944 roku budynek został zniszczony w około 70%.
Po wojnie stanęło trudne pytanie o odbudowę pałacu, co utrudniała budowa Trasy W-Z. Pierwotny projekt trasy zakładał wyburzenie części pałacu, ale dzięki interwencji konserwatorów pod przewodnictwem Jana Zachwatowicza postanowiono budynek zachować. Odbudowa pałacu odbyła się w latach 1948–1949 pod kierownictwem architekta Brunona Zborowskiego. W rezultacie odbudowano główne części pałacu, jednak boczne skrzydła i oficyny nie zostały odtworzone, a na ich miejscu poprowadzono tory tramwajowe. Znalezione w ruinach rzeźby personifikacji czterech pór roku, które kiedyś zdobiły taras, przekazano do Muzeum Historycznego Warszawy, a w 2015 roku trafiły one do Muzeum Niepodległości.
Po zakończeniu prac restauracyjnych budynek został przystosowany do celów edukacyjnych i kulturalnych. Początkowo mieściło się tu centrum szkoleniowe Centralnej Rady Związków Zawodowych, a w latach 1950-1989 — Muzeum Lenina. W 1990 roku pałac stał się siedzibą Muzeum Historii Polskich Ruchów Niepodległościowych i Organizacji Społecznych, a od 1991 roku — Muzeum Niepodległości. Budynek oficjalnie wpisano do rejestru zabytków w 1965 roku. W latach 2000–2009 w pomieszczeniach pałacu działało kino „Paradiso”.
Restauracja i stan obecny
W 2019 roku zakończono kompleksowy remont pałacu, obejmujący elewacje i wnętrza. Fasady odzyskały piaskowy kolor, położono nowe miedziane pokrycie dachu, a przed elewacją ogrodową pojawiły się nowe wazy i płaskorzeźby. Odnowione podziemia przekształcono w multimedialną salę na 100 miejsc i salę konferencyjną, a dawną salę kinową przebudowano na reprezentacyjną salę z wyjściem do ogrodu. Teren zagospodarowano jako ogród deszczowy, sadząc drzewa zamiast dawnego parkingu.
Pałac Przebendowskich jest doskonałym przykładem warszawskiego baroku. Centralnym elementem budynku jest duża owalna sala, która służyła do uroczystych wydarzeń i maskarad. Fasada jest ozdobiona klasycznymi elementami dekoracyjnymi, a wnętrza zachowały barokowy charakter nawet po odbudowie. Fasada budynku wyróżnia się symetrią i rytmicznością, podkreśloną ryzalitami i lakonicznym wystrojem. Dekoracyjne pilastry, profilowane gzymsy i naczółki nad oknami nadają pałacowi uroczysty wygląd. Dzięki wyraźnemu podziałowi płaszczyzn ścian, architekci osiągnęli wrażenie lekkości i wyrafinowania budowli.
Cechą charakterystyczną pałacu jest jego otoczenie parkowo-ogrodowe, które historycznie tworzyło z budynkiem jedną całość. Pałacowe wnętrza, choć ulegały zmianom podczas renowacji i przebudów, zachowały cechy dawnej dekoracyjności — przestronne sale, układ amfiladowy i elementy barokowej ornamentyki.
