Muzeum Powstania Warszawskiego to wehikuł czasu wmurowany w czerwoną cegłę dawnej elektrowni. Placówka została otwarta na dobę przed 60. rocznicą wybuchu operacji zbrojnej polskiego ruchu oporu – Armii Krajowej – przeciwko III Rzeszy. Powstanie muzeum poprzedziły dekady walki o prawo do pamięci o heroizmie powstańców.
Na ponad 3000 metrów kwadratowych przestrzeni wystawienniczej zgromadzono około 30 tysięcy eksponatów, które odtwarzają 63 dni desperackiej walki – od 1 sierpnia do 2 października 1944 roku, kiedy to polska stolica próbowała wyzwolić się spod nazistowskiej okupacji. O długiej drodze do utworzenia Muzeum Powstania Warszawskiego opowiadamy na łamach warsaw-future.eu.
Bohaterstwo, o którym długo milczano
Myśl o tym, że Powstanie Warszawskie z 1944 roku zasługuje na własne muzeum, pojawiła się wkrótce po upadku reżimu komunistycznego. W czasach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej temat ten stanowił tabu. Upamiętnienie Armii Krajowej, która zorganizowała zryw, nie wpisywało się w radziecką wersję wyzwolenia Polski. Władze komunistyczne rozpowszechniały mit, jakoby Warszawa została wyzwolona wyłącznie przez siły ZSRR. O powstańcach mówiono powściągliwie, a czasem wręcz z otwartą wrogością.
Po transformacji ustrojowej w 1989 roku pojawiło się wyraźne zapotrzebowanie społeczne na upamiętnienie wydarzeń z ’44 roku. Równo 50 lat po wybuchu zbrojnej operacji, w 1994 roku, władze polskiej stolicy przyjęły uchwałę o utworzeniu Muzeum Powstania Warszawskiego. Był to ważny krok, jednak przez długi czas pozostawał on jedynie symbolicznym gestem. Decyzja władz nie była poparta ani finansowaniem, ani wyznaczeniem lokalizacji, ani powołaniem zespołu specjalistów do realizacji projektu. Przez 8 lat idea istniała wyłącznie na papierze.
Sytuacja diametralnie uległa zmianie w 2002 roku, kiedy prezydentem Warszawy został Lech Kaczyński. Obiecał on powstańcom, że muzeum powstanie przed 60. rocznicą zrywu. Na realizację tego zakrojonego na szeroką skalę projektu przewidziano zaledwie 2 lata.
Budynek, który był świadkiem Powstania
Muzeum postanowiono ulokować w gmachu dawnej Elektrowni Tramwajowej przy ulicy Przyokopowej 28. Została ona zbudowana w latach 1905–1908 według projektu architekta Jana Lenartowicza. Budynek znajduje się na Woli – w epicentrum największych masowych zbrodni na ludności cywilnej w sierpniu 1944 roku.
Pierwszego dnia Powstania żołnierze elitarnego oddziału Kedywu odbili elektrownię z rąk niemieckiego Wehrmachtu. Pracownicy bronili zakładu do 6 sierpnia, kiedy to Niemcy odzyskali kontrolę i rozstrzelali załogę.
Elektrownia, dostarczająca energię warszawskiej sieci tramwajowej, była masywną, ceglaną konstrukcją w duchu przemysłowego modernizmu. Przez dziesięciolecia stała na wpół zapomniana.
Na początku XXI wieku budynek był już w opłakanym stanie i wymagał gruntownej rewitalizacji. Zespół pracujący nad realizacją projektu nie chciał odtwarzać typowego, sterylnego wnętrza muzealnego. Eksperci postanowili przekształcić przestrzeń industrialną w miejsce pamięci, zdolne oddać unikalną atmosferę Powstania. W efekcie narodził się jeden z najbardziej przekonujących przykładów adaptacyjnej rewitalizacji architektury przemysłowej w Polsce.
Postawienie na autentyczność
W sierpniu 2003 roku ogłoszono konkurs na koncepcję architektoniczną muzeum. Zwyciężył w nim architekt Wojciech Obtułowicz. Stanął on przed niełatwym wyzwaniem: jak zamienić zaniedbany budynek przemysłowy w nowoczesne muzeum, nie niszcząc jego autentyczności? Odpowiedzią była decyzja o zachowaniu surowego charakteru budowli.
Elewacje oczyszczono z kilku warstw radzieckiego tynku, które skrywały ślady po kulach. Nad kompleksem wzniesiono wieżę, na której umieszczono gigantyczny symbol „Kotwicy” – emblemat Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej. Główne sale pozostawiono bez okien. W mrocznych pomieszczeniach każdy promień sztucznego światła miał kierować uwagę zwiedzających na konkretne eksponaty.
Wnętrze gmachu oferowało mnóstwo przestrzeni. Pozwoliło to na umieszczenie w muzeum obiektów, które nie zmieściłyby się w żadnej klasycznej sali wystawowej.
| Nazwa obiektu | Opis |
|---|---|
| Samolot Liberator B-24J | Dokładna kopia brytyjskiego bombowca w skali 1:1, zlokalizowana w dawnej kotłowni. Z takich maszyn alianci zrzucali broń i zapasy. |
| Samochód pancerny „Kubuś” | Replika prowizorycznego wozu pancernego, zbudowanego przez powstańców w 13 dni na podwoziu ciężarówki Chevrolet. Stał się on symbolem pomysłowości obrońców, którzy z dostępnych materiałów stworzyli wóz szturmowy do ataków na Uniwersytet Warszawski. |
| Kanał powstańczy | Rekonstrukcja fragmentu podziemnej kanalizacji, którą ewakuowali się powstańcy. Zwiedzający mogą na własnej skórze doświadczyć przejścia ciemnymi i ciasnymi tunelami. |
| Drukarnia | Replika tajnej drukarni z oryginalnymi maszynami z lat 40. XX wieku. Podczas zrywu wydawano ponad 100 różnych gazet i czasopism. Odwiedzający mogą otrzymać świeżo wydrukowaną kopię ulotki powstańczej. |
| Sala Małego Powstańca | Wydzielona strefa dla dzieci, pozbawiona drastycznych obrazów. Opowiada o harcerzach, którzy zorganizowali pocztę polową. Podczas Powstania dzieci-listonosze dostarczyły około 200 tysięcy listów. Wiele z tych wiadomości jest pieczołowicie przechowywanych w muzeum. |
Mur Pamięci i „Miasto Ruin”
Muzeum nie ogranicza się wyłącznie do prezentacji artefaktów z 1944 roku. Jednym z najbardziej poruszających elementów stała się rekonstrukcja 3D „Miasto Ruin”. To pięciominutowy film animowany, imitujący lot bombowca nad Warszawą wiosną 1945 roku. Obraz ten dobitnie ukazuje niewyobrażalną skalę katastrofy. Po upadku Powstania, na osobisty rozkaz Hitlera, Warszawa była metodycznie zrównywana z ziemią. Aż 85% lewobrzeżnej części miasta zamieniło się w zgliszcza.
Wokół muzeum rozciąga się Park Wolności. Mur Pamięci o długości 156 metrów stanowi jego centralny punkt. Wyryto na nim nazwiska ponad 11 tysięcy żołnierzy Armii Krajowej, którzy polegli w okresie od sierpnia do października 1944 roku. W centrum parku stoi masywny, metalowy monolit, z wnętrza którego dobiega głuche bicie serca – pulsujący symbol miasta, które przetrwało wbrew wszystkiemu.
Otwarcie muzeum
Ostatni etap prac nad projektem był prawdziwym sprawdzianem. Od rozpoczęcia intensywnych robót wiosną 2004 roku do otwarcia placówki pozostały niecałe 4 miesiące.
Budowlańcy, architekci, kuratorzy i ekipy techniczne pracowali niemal bez wytchnienia. W proces zaangażowały się setki wolontariuszy. Jednocześnie muzeum dosłownie wypełniało się historią jeszcze przed zakończeniem prac budowlanych. Weterani Powstania Warszawskiego przychodzili na plac budowy i przekazywali swoje osobiste pamiątki:
- pamiętniki;
- listy;
- powstańcze opaski;
- broń;
- fotografie.
Muzeum Powstania Warszawskiego otworzyło swoje podwoje dla zwiedzających 31 lipca 2004 roku. Na ceremonię przybyli dawni powstańcy – wówczas już osoby starsze, z których wielu miało ponad osiemdziesiąt lat. Otwarcie muzeum było chwilą, na którą czekali całymi dekadami. Wreszcie państwo zaczęło godnie i otwarcie mówić o wydarzeniach, które wcześniej starano się wymazać z polskiej historii.
W architekturze Muzeum Powstania Warszawskiego forma i treść połączyły się w idealną całość. Przemysłowa przeszłość budynku, który stał się miejscem pamięci, emanuje tą samą surowością i niezłomnością, jakimi przesiąknięte były wydarzenia z 1944 roku. Ściany dawnej elektrowni nie są jedynie tłem dla historii – stanowią jej fizyczne ucieleśnienie.
