Jeden z najciekawszych historycznych budynków Warszawy, którego los odzwierciedla skomplikowaną historię polskiej stolicy. Przez trzy i pół wieku zmieniał właścicieli, style architektoniczne i funkcje, był miejscem spotkań towarzyskich, hotelem, instytucją rządową, a podczas wojny został zniszczony i odbudowany niemal z ruin, pisze warsaw-future.eu.
Historia budynku do XX wieku
Historia Pałacu Pod Czterema Wiatrami zaczyna się około 1680 roku. Zamawiającym budynek był Stanisław Kleinpolt — wysoki urzędnik i sekretarz królewski na dworze Jana III Sobieskiego. Architektem był prawdopodobnie znany mistrz baroku Tylman van Gameren, który pozostawił po sobie szereg ikonicznych warszawskich budowli. Już po pięciu latach pałac nabył Jan Dobrogost Krasiński, przedstawiciel słynnego rodu szlacheckiego, który aktywnie wpływał na życie polityczne Rzeczypospolitej. Kolejnym właścicielem w 1698 roku został Andrzej Chryzostom Załuski, a na początku XVIII wieku – biskup płocki Andrzej Stanisław Kostka Załuski, znany mecenas i duchowny. Od lat 30. XVIII wieku pałac przeszedł na własność Franciszka Maksymiliana Ossolińskiego, a następnie księcia Michała Kazimierza Radziwiłła.
Właśnie w tym okresie budynek przeszedł gruntowną przebudowę w stylu rokoko. Architektem był prawdopodobnie Johann Sigmund Deybel, jeden z czołowych warszawskich artystów tamtych czasów. Po rekonstrukcji pałac zyskał dekoracyjny przepych, a jego szczególną ozdobą stały się rzeźby Czterech Wiatrów – Nota, Boreasza, Zefira i Eurusa, ustawione na słupach ogrodzenia. Autor tych dzieł jest nieznany, jednak istnieją przypuszczenia, że brał on również udział w ozdabianiu słynnego Ogrodu Saskiego.
Kolejna renowacja miała miejsce w latach 1769-1771, kiedy posiadłość należała do bogatego bankiera Piotra Teppera. Rekonstrukcję przeprowadził architekt Szymon Bogumił Zug, który dodał budynkowi cechy wczesnego klasycyzmu. Rozbudowano prawe skrzydło i wzniesiono nowy aneks, który zyskał surową, klasyczną fasadę.
W 1801 roku pałac wystawiono na aukcję, gdzie nabył go Karol Fryderyk Dückert. Przez cały XIX wiek pozostawał on własnością rodziny. W tym czasie budynek zmienił swoje przeznaczenie. W latach 1808-1914 działał w nim elegancki hotel, który stał się ważnym punktem na mapie życia towarzyskiego Warszawy. Po I wojnie światowej dawny pałac stracił status prestiżowego hotelu i stopniowo przekształcił się w zwykły budynek mieszkalny z mieszkaniami na wynajem. Dopiero w 1927 roku Skarb Państwa nabył budynek, odrestaurował go i umieścił w nim Ministerstwo Pracy i Opieki Społecznej.
Druga wojna światowa i ruina
Podczas II wojny światowej Warszawa stała się areną okrutnych walk i masowych zniszczeń. Jednym z najtragiczniejszych momentów w historii miasta było Powstanie Warszawskie w 1944 roku, kiedy polskie siły podziemne próbowały wyzwolić stolicę spod niemieckiej okupacji. Pomimo heroizmu mieszkańców, powstanie zostało stłumione, a wojska niemieckie przystąpiły do systematycznego niszczenia zabytków architektonicznych i kulturalnych Warszawy.
Pałac Pod Czterema Wiatrami, który w tym czasie pełnił już funkcję budynku administracyjnego, nie uniknął tego losu. Po stłumieniu powstania żołnierze Wehrmachtu i jednostki SS celowo podpalili pałac. Ogień strawił wnętrza, zniszczył bogate meble i unikalne elementy dekoracyjne, które tworzyły niepowtarzalną atmosferę rezydencji. Pozostały jedynie zwęglone ściany, fragmenty fasady i szczątki rzeźb. To przestępstwo było częścią celowej polityki niszczenia Warszawy, którą Niemcy chcieli zetrzeć z mapy jako symbol polskiej państwowości i kultury. Wraz z innymi pałacami, kościołami i dzielnicami mieszkalnymi Pałac Pod Czterema Wiatrami stał się niemym świadkiem tragedii, która na zawsze wryła się w pamięć warszawiaków.
Odbudowa i współczesność
Po zakończeniu wojny pojawiło się trudne zadanie — odbudowa Warszawy z ruin. W pierwszych latach powojennych miasto przypominało ogromne pogorzelisko, ale polscy architekci, konserwatorzy i budowniczowie podjęli się zadania odtworzenia jego historycznego oblicza. Pałac Pod Czterema Wiatrami znalazł się na liście budynków przeznaczonych do rekonstrukcji.
Odbudowa została przeprowadzona w latach 1949-1951 pod kierownictwem architekta Ludwika Borowskiego, jednego z czołowych specjalistów tamtych czasów. Celem było nie tylko zachowanie autentyczności zabytku, ale także dostosowanie go do nowych potrzeb administracyjnych. Cechy architektoniczne rokoka i klasycyzmu zostały odtworzone w takim stopniu, w jakim pozwalały na to zachowane dokumenty i fragmenty. Fasada zewnętrzna i rzeźby „czterech wiatrów” odzyskały swój pierwotny wygląd, choć wnętrza w dużej mierze trzeba było tworzyć od nowa.
W kolejnych dziesięcioleciach pałac ponownie pełnił funkcje instytucji państwowej. Znajdowały się tu biura i służby administracyjne, a sam budynek stał się częścią powojennego odrodzenia stolicy. Szczególną rolę odgrywają rzeźby Czterech Wiatrów, które do dziś zdobią ogrodzenie pałacu. Stały się one swego rodzaju świadkami zmieniających się epok, wojny i odbudowy. W świadomości wielu Polaków te figury symbolizują odporność i niezłomność kultury w obliczu historycznych kataklizmów.
